آنالیز مایع منی

آنالیز مایع منی (Semen analysis)
آنالیز مایع منی یک آزمایش آزمایشگاهی است که برای ارزیابی باروری مردان انجام میشود. ناباروری به عنوان ناتوانی در بارداری پس از 1 سال رابطه جنسی محافظت نشده تعریف میشود. حدود 15٪ از زوجها در سن باروری ناباروری را تجربه میکنند. ارزیابی ناباروری مردان شامل ارزیابی جامع، شامل شرح حال پزشکی و جنسی دقیق، معاینه فیزیکی کامل و آنالیز مایع منی است. عامل مردانه به طور قابل توجهی در حدود 30٪ از موارد ناباروری نقش دارد و در حدود نیمی از موارد عامل مؤثری است.
در طول انزال، مایع منی به صورت تودههایی آزاد میشود. مایع منی حاوی مخلوطی از اسپرمهای تولید شده در بیضهها، پردازش شده در اپی دیدیم و مخلوط با ترشحات اندامهای جنسی فرعی مردانه، از جمله پروستات، کیسههای منی، غدد بولبواورترال و اپی دیدیم است. ویژگیهای مختلفی که در آنالیز مایع منی ارزیابی میشوند شامل تعداد کل اسپرمها، حجم مایع، غلظت اسپرم و ویژگیهای اسپرمها، مانند زنده ماندن، تحرک، مورفولوژی و ترکیب ترشحات است. تجزیه و تحلیل دقیق این عوامل میتواند به شناسایی دلیل ناباروری با عامل مردانه کمک کند.
نمونه مایع منی توسط مرد از طریق خودارضایی در خانه یا نزدیک آزمایشگاه جمعآوری میشود. مایع منی باید حداقل پس از 3 روز و حداکثر 7 روز پرهیز از رابطه جنسی جمعآوری شود. دستورالعملهای واضحی برای جمعآوری نمونه مایع منی قبل از انجام آزمایش توسط آزمایشگاه نوین به مراجعه کنندگان ارائه میگردد. هرگونه از دست رفتن نمونه باید در حین تحویل به آزمایشگاه گزارش شود. ترکیب مایع منی مرد انسان میتواند در زمانهای مختلف به طور قابل توجهی متفاوت باشد. بنابراین، جمعآوری 2 یا 3 نمونه برای دادههای دقیقتر توصیه میشود.
نمونه باید در یک ظرف تمیز و دهانه گشاد که برای اسپرم سمی نباشد، جمعآوری شود. ظرف اسپرم باید در دمای محیط بین 20 تا 37 درجه سانتیگراد نگهداری شود. اگر بیمار قادر به تهیه نمونه مناسب از طریق خودارضایی نباشد، میتوان مایع منی را در طول مقاربت جنسی در کاندومهای غیرسمی جمعآوری کرد. در این شرایط نباید از کاندومهای لاتکس استفاده شود زیرا این کاندومها دارای مواد شیمیایی هستند که میتوانند بر زنده ماندن و تحرک اسپرم تأثیر بگذارند.
مایع منی باید ظرف حداکث 20 دقیقه پس از جمعآوری به آزمایشگاه تحویل داده شود تا کمآبی و تغییرات دما بر کیفیت اسپرم تأثیر نگذارد. دستورالعملهای ایمنی باید در آزمایشگاه هنگام کار با نمونههای منی به شدت رعایت شود. نمونه باید با استفاده از روشهای استاندارد شرح داده شده در دفترچه راهنمای آزمایشگاه سازمان بهداشت جهانی (WHO) برای بررسی و پردازش مایع منی انسان تجزیه و تحلیل شود. آزمایشگاه باید اقدامات کنترل کیفیت داخلی و خارجی را برای اطمینان از تجزیه و تحلیل دقیق و قابل اعتماد نمونههای منی اجرا کند
طبق دفترچه راهنمای آزمایشگاه WHO برای بررسی و پردازش مایع منی انسان که در سال 2010 منتشر شد، تجزیه و تحلیل مایع منی شامل مراحل زیر است:
مایعسازی نمونه:
در 5 دقیقه اول، مایع شدن نمونه با قرار دادن نمونه روی انکوباتور در دمای 37 درجه سانتیگراد یا روی میز انجام میشود. اختصاص زمان برای مایع شدن به مایع شدن کمک میکند تا منی همگنتر و آبکیتر شود و تنها برخی از نواحی انعقاد باقی بماند. اسپرمهایی که در لخته بیحرکت هستند، توانایی حرکت پیدا میکنند. مایع شدن میتواند تا 60 دقیقه طول بکشد. اگر مایع شدن به طور طبیعی رخ ندهد، ممکن است از معرفها برای تسهیل این فرآیند استفاده شود. با این حال، این امر میتواند بر ترکیب پلاسمای منی و تحرک و مورفولوژی اسپرم نیز تأثیر بگذارد که باید به آن توجه شود.
اندازهگیری حجم:
ابتدا حجم مایع منی و سپس pH آن اندازهگیری میشود. نمونههای مرطوب برای ارزیابی ظاهر، تحرک و رقت مورد نیاز برای شمارش بهینه اسپرمها تهیه میشوند. باید به آگلوتیناسیون اسپرمها، که در آن اسپرمهای متحرک به یکدیگر میچسبند، توجه شود. در چنین شرایطی، آزمایش آنتیبادیهای ضد اسپرم باید در نظر گرفته شود. آگلوتیناسیون میتواند بر تحرک و غلظت اسپرم تأثیر بگذارد. بهتر است تحرک اسپرم ظرف یک ساعت پس از جمعآوری آزمایش شود.
ارزیابی حیات:
میزان حیات اسپرم ارزیابی میشود، به خصوص اگر تعداد اسپرم کم باشد. یکپارچگی غشای سلولی به شناسایی مرده یا زنده بودن اسپرمهای بیحرکت کمک میکند. مایع منی برای ارزیابی تعداد اسپرم رقیق میشود. آزمایشهای مربوط به آنتیبادیهای اسپرم، مانند آزمایش واکنش آنتیگلوبولین مختلط ، بررسی سلولهای پراکسیداز مثبت و آزمایشهای بیوشیمیایی مشابه، در صورت نیاز انجام میشوند. در صورت نیاز، مایع منی باید ظرف 3 ساعت پس از جمعآوری به آزمایشگاه میکروبیولوژی ارسال شود. در نهایت، پس از 4 ساعت، اسمیر برای مطالعه مورفولوژی اسپرم تهیه میشود. تجزیه و تحلیل صحیح مایع منی نسبتاً پرزحمت و پیچیده است، بنابراین بهترین نتایج در آزمایشگاههایی که این آزمایشها را به طور منظم انجام میدهند، به دست میآید.
سازمان بهداشت جهانی محدودههای مرجع طبیعی برای آنالیز مایع منی را ارائه کرده است. مقادیر زیر نشان دهنده صدک پنجم پذیرفته شده برای پارامترهای اندازهگیری شده هستند:
- حجم: >1.5 میلیلیتر
- pH: >7.2
- تعداد کل اسپرم: 39 میلیون اسپرم در هر انزال یا بیشتر
- مورفولوژی: >4% فرمهای طبیعی با استفاده از روش تایگربرگ
- حیات: >58% اسپرم زنده
- تحرک پیشرونده: >32%
- کل (تحرک پیشرونده و تحرک غیر پیشرونده): >40%
- عدم تجمع اسپرم
- ویسکوزیته: <2 سانتیمتر پس از مایع شدن
بررسیهای اختیاری:
- آزمایش واکنش آنتیگلوبولین مختلط با <50% اسپرمهای متحرک با ذرات متصل
- آزمایش ایمونوبید با <50% اسپرمهای متحرک با دانههای متصل
- فروکتوز مایع منی: >13 میکرومول در هر انزال
- روی مایع منی: >2.4 میکرومول در هر انزال
- گلوکوزیداز خنثی منی: کمتر از 20 میلی واحد در هر انزال
تعداد کم اسپرم
مردانی که تعداد اسپرم آنها کمتر از 10 میلیون در میلیلیتر است و اختلال عملکرد جنسی دارند یا یافتههای بالینی آنها نشان دهنده آسیبشناسی غدد درونریز است، باید سطح هورمونهایشان بررسی شود. آزمایشهای اولیه باید شامل اندازهگیری تستوسترون کل سرم (8 تا 10 صبح) و هورمون محرک فولیکول (FSH) سرم باشد. اگر تستوسترون کل پایین باشد (کمتر از 300 نانوگرم در میلیلیتر)، اندازهگیری دوم تستوسترون کل و آزاد، هورمون لوتئینیزه کننده سرم (LH) و پرولاکتین باید انجام شود. بیمارانی که نتایج آزمایش آنها در حد مرزی است، باید آزمایشهای خود را تکرار کنند. غربالگری اولیه هورمونی برای همه بیماران ناباروری مرد توصیه میشود.
تعداد کم اسپرم، تستوسترون کم، FSH بالا و LH بالا: این الگو نشاندهنده هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک اولیه است که هم بر اسپرماتوژنز و هم بر عملکرد سلولهای لیدیگ تأثیر میگذارد. ناهنجاریهای کروموزومی، مانند سندرم کلاینفلتر و ریزحذف کروموزوم Y (تعداد اسپرم کمتر از 5 میلیون در میلیلیتر)، باید از طریق کاریوتایپ رد شوند. سایر علل شامل بازماندگان درمانهای سرطان، مانند پرتودرمانی یا شیمیدرمانی؛ ترومای بیضه؛ پیچخوردگی بیضه؛ یا عفونتهایی مانند اوریون است.
تعداد کم اسپرم، تستوسترون طبیعی، LH طبیعی و FSH بالا: این الگو، آسیب لولههای منیساز را بدون اختلال عملکرد سلولهای لیدیگ و اسپرماتوژنز غیرطبیعی مشکوک میکند.
تعداد کم اسپرم، تستوسترون کم، FSH طبیعی یا پایین، و LH طبیعی یا پایین یا هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک: در چنین مواردی، بررسی سایر کمبودهای هورمون هیپوفیز، از جمله عملکرد تیروئید (T4 آزاد)، کورتیزول در ساعت 8 صبح و سطح پرولاکتین بسیار مهم است. سطح بالای پرولاکتین نشان دهنده تومور ترشح کننده پرولاکتین است.
تعداد کم اسپرم، تستوسترون بالا، LH بالا و FSH طبیعی: این الگو میتواند نشان دهنده سندرم عدم حساسیت نسبی به آندروژن در مردان باشد. مردان مبتلا به این بیماری ممکن است به دلیل عملکرد نامناسب گیرنده آندروژن، ژنیکوماستی داشته باشند و طیف وسیعی از تظاهرات تناسلی، از هیپوسپادیاس تا دستگاه تناسلی مردانه طبیعی، را نشان دهند.
تعداد کم اسپرم، تستوسترون طبیعی، LH طبیعی، FSH طبیعی و اندازه طبیعی بیضه: انسداد دستگاه تناسلی را ارزیابی کنید.
فقدان مادرزادی مجرای دفران، که از طریق معاینه فیزیکی و pH پایین مایع منی شناسایی شده و با سونوگرافی اسکروتوم یا ترانس رکتال تأیید میشود، اغلب با جهشهای فیبروز کیستیک که با آزمایش ژنتیک یا فقدان کلیه تأیید میشوند، مرتبط است.
انسداد مجرای انزالی همچنین میتواند ثانویه به عفونتهایی مانند کلامیدیا، سوزاک، سل یا وازکتومی باشد. در چنین مواردی، سونوگرافی اسکروتوم یا ترانس رکتال، کیسههای منی متسع را نشان میدهد. اسپرم، در چنین مواردی، تحرک پیشرونده ضعیفی دارد.
تعداد کم اسپرم و LH پایین در مرد عضلانی: در مورد سوءمصرف آندروژن سؤال کنید.
تحرک کم اسپرم: تحرک کم تأثیر قابل توجهی بر احتمال بارداری طبیعی ندارد، مگر اینکه بخش بسیار زیادی از اسپرم بیحرکت باشد. در چنین مواردی، میتوان از تکنیکهای تولید مثل مصنوعی، مانند تزریق داخل سیتوپلاسمی اسپرم، برای کمک به درمان ناباروری مردان استفاده کرد.
حیات اسپرم
تعداد زیاد اسپرمهای بیحرکت و غیرزنده ممکن است به دلیل آسیبشناسی اپیدیدیم باشد. بسیاری از اسپرمهای بیحرکت و زنده ممکن است به دلیل نقص ساختاری در تاژک باشند.
مورفولوژی اسپرم
مورفولوژی غیرطبیعی اسپرم نشان دهنده مشکل اسپرماتوژنز است. روشهای کمک باروری، مانند تزریق داخل سیتوپلاسمی اسپرم، ممکن است در نظر گرفته شود. با این حال، تأثیر ارزیابی مورفولوژی اسپرم بر میزان بارداری پس از لقاح آزمایشگاهی (IVF) همچنان بحثبرانگیز است.
سلولهای موجود در انزال
وجود سلولهای گرد در انزال باید با استفاده از فعالیت پراکسیداز و نشانگرهای لکوسیت ارزیابی شود. مردانی که بیش از 1 میلیون لکوسیت در میلیلیتر (پیواسپرمی) دارند باید برای رد التهاب یا عفونت دستگاه تناسلی ارزیابی شوند.
بهبود نتایج تیم مراقبتهای بهداشتی
تغییرات سبک زندگی مانند ترک سیگار، کاهش مصرف الکل، حفظ رژیم غذایی سالم، ورزش منظم، کاهش وزن در صورت چاقی، اجتناب از روانکنندههای سمی در طول مقاربت و حفظ دمای طبیعی کیسه بیضه میتواند باروری مردانه را بهبود بخشد.تعداد کم یا عدم وجود اسپرم در مایع منی ممکن است به دلیل نارسایی هیپوتالاموس-هیپوفیز، نارسایی اولیه بیضه یا انسداد دستگاه تناسلی باشد. داروهای گنادوتروپین میتوانند باروری را در بیماران مبتلا به هیپوگنادیسم هیپوگنادوتروپیک بهبود بخشند.
مشاوره ژنتیک باید به افراد مبتلا به ناهنجاریهای کاریوتیپی، از جمله سندرم کلاینفلتر، حذف کروموزوم Y، فقدان مادرزادی دو طرفه مجرای دفران و جهش ژن CFTR، ارائه شود. درمان جراحی انسداد مجرای انزال میتواند به بهبود باروری کمک کند و یک درمان جایگزین برای روشهای کمک باروری مانند تزریق داخل سیتوپلاسمی اسپرم و IVF است.
آنالیز مایع منی، هنگامی که با شرح حال پزشکی و جنسی دقیق و معاینه فیزیکی کامل ترکیب شود، ارزیابی جامعی از پتانسیل باروری مرد ارائه میدهد. این رویکرد، درمان فرد و زوجی را که به دنبال رهایی از ناباروری خود هستند، هدایت میکند.